منو
متون عمومی
ویژگی های زیست محیطی
ویژگی های زیست محیطی خراسان رضوی

کلیات
استان خراسان رضوی درشمال شرق ایران بخشی ازاستان پهناورخراسان می باشد که بامصوبه دولت درسال 1383وپس از تقسیم خراسان به سه قسمت شمالی ،رضوی،جنوبی ایجادشده است .این استان ازشمال وشمال شرق به کشور ترکمنستان ،ازشرق به کشورافغانستان ،ازجنوب وجنوب شرق به استان خراسان جنوبی ،ازغرب به استانهای یزد وسمنان وازشمال غرب به استان خراسان شمالی محدود است.
مرکزاین استان شهرمشهدمقدس است که درعرض شمالی 36درجه و17دقیقه ،طول خاوری 59درجه و36دقیقه وارتفاع 970متری ازسطح دریا واقع شده است.
استان خراسان رضوی با مساحتی معادل 11740659هکتار که 8/7 درصد مساحت کل کشورراتشکیل  می دهد دارای 25شهرستان ،69بخش و169دهستان و3627آبادی دارای سکنه میباشد وبادارابودن 841کیلومترمرزمشترک باکشورهای همسایه (302کیلومترباافغانستان ،6/531کیلومترباترکمنستان) ازموقعیت ممتازی برخورداراست .این استان بعد ازاستانهای کرمان ،سیستان وبلوچستان وبااندکی اختلاف بااستان یزد ،چهارمین استان پهناورکشور می باشد.براساس آخرین سرشماری کشور درسال 85جمعیت استان 5593079نفربوده ،که 8 درصدجمعیت کل کشوررادربرگرفته است وازنظرجمعیت بعدازاستان تهران دومین استان در کشور      می باشد. که ازاین تعداد3811900نفر معادل 68.1درصد جمعیت شهری و1779980نفرجمعیت روستایی می باشند ،تراکم نسبی جمعیت دراستان 48نفر درکیلومترمربع می باشد.
ارتفاعات خراسان رضوی رامی توان به ارتفاعات شمالی وجنوبی تفکیک کرد.ارتفاعات شمال عموماً شرقی-غربی هستندوحال آنکه ارتفاعات جنوب ،امتدادشمالی- جنوبی دارندبلندترین نقطه استان  قله بینالوددرارتفاع 3615متری وپست ترین نقطه استان دردشت سرخس باارتفاع 299مترازسطح دریاواقع شده است .این استان ازنظربارندگی ورطوبت دارای بارندگی نسبی ومتوسط می باشد.
تنوع آب و هوایی استان عبارت است از:
-آب و هوای سرد کوهستانی و نیمه صحرایی سرد در شمال و شمال غرب
-آب و هوای معتدل کوهستانی در مناطقی از شمال و شمال غرب و مرکز
-آب و هوای نیمه صحرایی ملایم در شمال شرق ، مرکز و مناطقی از غرب و نیز مناطق کوهستانی جنوب
-آب و هوای گرم صحرایی فراگیر مناطق مرکزی به طرف جنوب وجنوب غرب


وضعیت محیط زیست طبیعی استان
منابع آب استان
منابع آب استان به دو بخش منابع آب زیرزمینی و سطحی تقسیم می شود.
کل منابع آب زیرزمینی استان 32535 منبع با حجم پتانسیل تجدید شونده 6684 میلیون متر مکعب بوده که متأسفانه با توجه به آمار موجود حجم کل برداشت و تخلیه از این منابع 7758 میلیون متر مکعب میباشد که بیشتر از پتانسیل آن بوده و ادامه این روند کاهش سطح آبهای زیرزمینی را به همراه دارد. 
 
منابع آبهای سطحی استان شامل 32 رودخانه دائمی و فصلی بوده که از این تعداد 10 رودخانه مرزی میباشد.کل منابع آبهای سطحی استان   2260 میلیون مترمکعب بوده که به میزان 2067 میلیون متر مکعب از این منابع بهره برداری میباشد.

-تعداد دشت‌های پوشش دهنده استان و حوزه‌های آبریز مرتبط با آنها

استان دارای 4 حوزه آبریز اصلی شامل اترک ، قره قوم ، کویر مرکزی و نمک زار خواف بوده که این 4 حوزه خود شامل 93 زیر حوزه میباشد.دشتهای پوشش دهنده استان 37 دشت بوده که از این میان تعداد 34 دشت ممنوعه و ممنوعه بحرانی میباشند.
حجم آب قابل بهره‌برداری از منابع آبی سطحی و زیرزمینی از نظر مقدار و نسبت منابع آبی زیرزمینی و سطحی نسبت به کل منابع آب
طبق آمار موجود در آب منطقه ای خراسان رضوی حجم کل منابع آب قابل بهره برداری استان اعم از سطحی و زیر زمینی 8493 میلیون متر مکعب میباشد.
 
 وضعیت رودخانه‌های دائم و فصلی
استان دارای 32 رودخانه مهم بوده که از این بین 12 رودخانه دائمی و مابقی فصلی میباشد. کیفیت آب برخی از این رودخانه ها شیرین ، برخی لب شور و برخی نیز شور میباشد.
       وضعیت کشت دیم و آبی استان
سطح زیر کشت اراضی آبی شامل مزارع و باغات در استان 848964 هکتار بوده و شهرستانهای نیشابور با 100378 هکتار ، سبزوار با 75898 هکتار و تربت جام 62791 هکتار به ترتیب در رتبه های اول تا سوم قرار دارند.
سطح زیر کشت اراضی دیم شامل مزارع و باغات در استان 518820 هکتار بوده که شهرستانهای قوچان با 60819 هکتار ، مشهد 58659 هکتار و سرخس 45665 هکتار در رتبه های اول تا سوم قرار دارند.
 
       تالاب‌های موجود در استان و ویژگی‌های آنها
تالاب مناطقی شامل آبهای طبیعی و مصنوعی اعم از دائمی یا موقت که در آن آبهای شور یا لب شور یا شیرین با تلخ بصورت راکد یا جاری یافت می شود.این مناطق ممکن است شامل مناطق ساحلی یا بخش هایی از آب دریا باشند که عمق آنها در پایین ترین حد جزر از 6 متر تجاوز نکند.
با توجه به تعریف فوق کلیه رودخانه ها، دریاچه های پشت سدها و بندهای خاکی،دریاچه های طبیعی و حتی اراضی ماندابی جزء تالابهای استان میباشد.اما تنها تالاب تحت مدیریت حفاظت محیط زیست ، اثر طبیعی ملی دریاچه بزنگان میباشد.از ویژگیهای این دریاچه میتوان به وجود چشمه های آب در کف دریاچه ، حضور گونه های متعدد جانوری از جمله پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی ، پرندگان خشکی زی ، پستانداران ،خزندگان و ماهی ها و همچنین وجود گونه های گیاهی اشاره نمود.این دریاچه در مبحث گردشگری در این منطقه از استان جایگاه ویژه ای دارد.
از دیگر تالابهای استان میتوان به 32 رودخانه دائمی و فصلی ، 24 سد مخزنی و تعداد زیادی بندهای خاکی اشاره نمود.
دشت‌های ممنوعه استان از نظر بهره‌برداری از منابع آبی جدید، سطح آنها، نسبت آنها به کل دشت‌های استان
دشتهای ممنوعه و ممنوعه بحرانی استان 34 دشت با وسعتی حدود 85900 کیلومترمربع بوده که 4/73 درصد از کل مساحت دشتهای استان را به خود اختصاص داده است.
 
وضعیت خاک استان
      وضعیت خاک استان از نظر جنس و نوع خاک (شور و ...)، فرسایش خاک، سطح بیابان‌ها و کویر استان و روند تغییر سطح بیابان حتی المقدور طی 30 سال گذشته
خاکهای استان خراسان اغلب در دو رده اریدی سولها وآنتی سولها قرار گرفته که به دلیل واقع شدن در اقلیم خشک ونیمه خشک ،تشکیل وتحول خاک در نقاط خشک استان خیلی آهسته صورت می گیرد .قسمتی از خاکهای استان جوان وبدون تکامل پروفیلی بوده وقسمت دیگر دارای افقهای تحت الارض cambic،calcic،gypsic،salic می باشند .محدودیتهای شوری وقلیاییت زیاد در بعضی مناطق جنوبی بسیار زیاد است . رنگ خاک اکثر مناطق به دلیل آهکی بودن خاکها روشن بوده ودارای PHبسیار بالایی هستند .بافت خاک از سبک تا خیلی سنگین در مناطق مختلف متفاوت می باشد.با توجه به کمبود بارندگی وکاهش پوشش گیاهی ،میزان فرسایش بادی وآبی زیاد است .محدودیتهای دیگر از نطر کشاورزی شامل سنگریزه سطحی وعمقی در بعضی نقاط ،کمی عمق خاک ،پستی وبلندی وشیب زیاد روبرو هستیم که از نظر کشاورزی وتولید محصولات خاص با مشکل روبرو می شویم .کمبود مواد آلی وکمبود عناصر ماکرو ومیکرو وکاهش حاصلخیزی خاک از دیگر مشکلات خاکهای مناطق خشک ونیمه خشک استان است؛بنابراین تنش خشکی وکاهش بارندگی باعث شده تا تامین آب وبرنامه ریزی برای آبیاری در این خاکها جزءاولویتهای مهم کشاورزی در استان خراسان شود.استفاده از ارقام بخصوص وتعیین الگوی کشت نیز از نکات دیگر است.
  
        مقدار کود شیمیایی مصرف شده در استان
کودهای شیمیایی مصرف شده در سطح استان 231047 تن در سال بوده که شامل کودهای ازته ، فسفاته ، پتاسه و ماکرو میباشد.علاوه براین کودها از کودهای حیوانی نیز در سطح استان استفاده میشود.
 
        مقدار سموم مصرف شده در استان با ذکر نام
مقدار سموم مصرف شده در استان 491 تن در سال میباشد که در بین این سموم ، حشره کش ها با 236 تن بیشترین میزان را به خود اختصاص داده اند.
 
تنوع زیستی استان
       تعداد گونه، جنس و خانواده گیاهی موجود در استان
از مجموع 8000 گونه گیاهی در کشور 2000 گونه در استان خراسان رضوی پراکنش دارند.
       تعداد گونه دارویی، جنس و خانواده مربوطه موجود در استان
200 گونه گیاه دارویی و صنعتی در استان وجود دارد . محصول عمده استراتژیک استان: آنغوزه- باریجه-سریش-کتیرا-اشنیان-ترکه ارغوان و آویش.
   تعداد و سطح نواحی جنگلی موجود در استان، جنگل‌های طبیعی و دست کاشت نسبت آنها به کل جنگل‌های کشور
مساحت جنگلها ، بشه زار ها و درختچه زارهای استان خراسان رضوی 826971 هکتار بوده که با 169185 هکتار سطح جنگلهای دست کاشت در مجموع بخش جنگلی استان را با مساحت 996156 هکتار تشکیل میدهند.
   وضعیت عمومی جنگل‌ها از نظر میزان تراکم و روند تغییر سطح جنگل‌ها حتی المقدور طی 30 سال گذشته
 
        نام، تعداد و سطح جنگل‌های حفاظت شده استان
 
        سطح مراتع استان و نسبت آن به کل سطح استان
سطح مراتع استان خراسان رضوی حدود 6566029 هکتار که بیش از نیمی از مساحت استان را به خود اختصاص داده است. بهره برداری بی رویه از مراتع و وجود دام مازاد بر ظرفیت و جمعیت مازاد بر توان مرتع و عدم وجود ساختار مناسب بهره برداری از دلایل عمده روند افزایش تخریب مراتع میباشد.
 
 
    وضعیت تعادل دام و مرتع در استان، ظرفیت مراتع، تعداد واحدهای دامی موجود با توجه به درجه‌بندی مراتع استان
در استان خراسان رضوی جمعیت دامی وابسته به مراتع استان 8319783 واحد دامی میباشد در صورتی که مراتع استان میتواند علوفه مورد نیاز 2604093 واحد دامی را در مدت یکسال تأمین نماید.نتیجه آنکه 5715690 واحد دامی مازاد بر ظرفیت مراتع استان میباشد.بنا براین بیش از 19/3 برابر ظرفیت مجاز از مراتع استان بهره برداری می شود.
 
گونه‌های جانوری استان
تعداد گونه‌های جانوری موجود در استان به تفکیک
بر اساس بررسی های به عمل آمده تا کنون تعداد 405 گونه از مهره داران و 89 گونه از بی مهره گان استان شناسایی شده است.
 
        معرفی گونه‌های جانوری خاص استان
گونه های خاص هیچ گونه تعریف علمی ندارد و در استان گونه خاص نداریم. اما اگر گونه های آندمیک مد نظر باشد میتوان گفت گونه آندمیک به معنای تعریفی که بجز در استان خراسان رضوی در هیچ کجای عالم وجود نداشته باشد ، در استان گونه آندمیک نداریم. اما گونه هایی که دارای پراکنش جهانی هستند و در کشور فقط در استان خراسان رضوی دیده شده اند عبارتند از:5گونه شامل خفاش نعل اسبی بخارایی، خفاش گوش پیکانی ، سنجاب ناخن دراز، جرد زارودنی، قرقاول بال نقره ایگونه ای که آندمیک ایران است ودر استان خراسان رضوی هم مشاهده می گردد عبارت است از: زاغ بور
       تعداد و نام گونه‌های آسیب‌پذیر
گونه آسیب پذیر به گونه ایی که درخطر انقراض نیست ومشاهدات،برآوردها واستنتاجاتنشانگرکاهش حداقل 20درصدی جمعیت در طول 10سال گذشته ویا سه نسل متوالی(هرکدام طولانی تر است)  می باشد.
17 گونه از مهره داران استان از گونه های آسیب پذیر میباشند.
 
-تعداد و نام گونه‌های در معرض تهدید
14 گونه از مهره داران استان در معر تهدید میباشند.
 
       تعداد و نام گونه‌های در معرض انقراض
گونه های درمعرض خطرانقراض به گونه ای که در مواجه با خطر بالای انقراض در آینده نزدیک است ومشاهدات،برآوردها و استنتاجات،نشانگر کاهش حداقل 50درصدی جمعیت درطول 10سال گذشته ویا سه نسل متوالی(هرکدام طولانی تر است) میباشد.
3 گونه از مهره داران استان در معرض انقراض میباشند.
 
زیستگاه‌ها و مناطق تحت مدیریت سازمان
- مناطق تحت مدیریت موجود در استان و سطوح آنها و نسبت آنها به مساحت کل استان
       پارک‌های ملی
به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل ، مرتع ، بیشه های طبیعی ، اراضی جنگلی ، دشت، گستره های آبی وکوهستان اطلاق می شود که نشان دهنده نمونه های بر جسته از نمودار ومظاهر طبیعت ایران باشد وبه منظور حفظ همبستگی روند زندگی با طبیعت ، ایجاد محیط مناسب برای تکثیر زیست ،پرورش، پناهگاهی امن برای جانوارن وحشی و رشد رستنی ها در شرایط کا ملا طبیعی تحت حفاظت قرار می گیرد.
 
 
        آثار طبیعی ملی
عبارتند از پدیده های نمونه کمیاب جانوری ،گیاهی، اسکان یا منا ظرکم نظیر و کیفیات ویژه طبیعی زمین یا درختان کهنسال که یاد گار های تاریخی به شمار می روند و به منطور داشتن محدوده متناسب، محفوظ نگاه داشته می شوند.
 
      پناهگاه‌های حیات وحش
به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل ،مرتع،دشت ،پهنه های آبی یا آ بشخورها و کو هسار هایی گفته می شود که دارای زیستگاه طبیعی وشرایط اقلیمی ویژه برای جانواران وحشی بوده وبه منظور حفظ ویا احیای این زیستگاه ها مورد حفاظت و مراقبت قرار می گیر ند.
 
        مناطق حفاظت شده
به محدوده ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل،مرتع،دشت، آبشاروکوهسار اطلاق می شود که از لحاظ حفظ و تکثیرنسل جانوارن وحشی، حفظ واحیای گیاهان بومی و وضع طبیعی آن دارای اهمیت ویژه بوده و نیاز به حفاظت دارند.
 
 
        مناطق شکار ممنوع استان، مدت شکار ممنوع و نوع گونه
بجز مناطق چهارگانه، مناطق دیگری که از نظر حیات وحش دارای اهمیت بوده، لیکن نسل حیات وحش آن رو به انقراض گذارده می تواند از طریق اختیارات داده شده به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست برای مدت محدودی تحت حفاظت قرار گیرد .
 
        نام و تعداد مناطق تحت مدیریت استان که دارای مطالعات جامع و تفصیلی می‌باشند.
 
    مناطق آزاد و زیستگاه‌های حساس و مستعد جهت ارتقاء سطح به مناطق تحت مدیریت و شکارممنوع استان
 
        تعداد، نام و سطح ذخیره‌گاه‌های زیستکره زمین ثبت شده در کنوانسیون‌های بین‌المللی
    ذخیره گاه زیست کره : مناطق اکولوژیک باارزشی هستند که به علت دارا بودن یکی از ویژگی های منحصر به فرد تنوع زیستی ( تنوع اکوسیستم ها، تنوع گونه ها و تنوع ژنتیکی ) از طریق سازمان یونسکو انتخاب می شوند.در استان ذخیره گاه زیستکره وجود ندارد.
 
      نام و سطح تالاب‌های تحت حفاظت استان و عوامل تهدیدکننده آنها
تنها تالاب حفاظت شده استان اثر طبیعی ملی دریاچه بزنگان با وسعت پهنه آبی حدود 50 هکتار میباشد.مهمترین و بارز ترین عامل تهدید کننده دریاچه ، خشکسالی های چند سال اخیر و افت شدید آب دریاچه میباشد.
 
   ظرفیت طبیعت‌گردی موجود در استان با ذکر نام جاذبه‌های طبیعی استان که طرح طبیعت گردی آنها مطابق با زون‌بندی مناطق اجرایی شده است.
استان خراسان رضوی با توجه به اقلیم و توپوگرافی متنوع دارای جاذبه های طبیعت گردی متعددی میباشد که بسیاری از این جاذبه ها در داخل مناطق تحت مدیریت حفاظت محیط زیست استان واقع شده است.در سطح استان مطالعات توسعه طبیعت گردی در سه منطقه به شرح جدول ذیل انجام شده است
 
 
 
 
 
بيشتر